Barroco y cambios históricos: novela picaresca, comedia nueva y desestalinización


Barroco

En la literatura del Barroco desaparecieron las novelas de caballerías, las pastoriles y las moriscas. La novela picaresca, que se había iniciado con El Lazarillo, llegó a su máximo esplendor en el siglo XVII. La gran novedad del Barroco fue la aparición de la novela alegórica; la prosa satírica, la costumbrista, la moralizante y la doctrinal alcanzaron un momento de gran esplendor.

Se pueden distinguir dos grandes apartados en la prosa barroca: la prosa narrativa —que incluye la novela picaresca, la novela satírico-costumbrista y la novela filosófica y alegórica— y, por otra parte, la prosa crítica y moral, que se cultivó con profusión e influyó muchísimo en Europa en el siglo siguiente. En esta última se desarrollaron modalidades como la prosa satírica, la didáctico-moral, la política y la crítica literaria.

Novela picaresca

La delimitación y consagración de la novela picaresca se logra con Guzmán de Alfarache, de Mateo Alemán, cuyas dos partes se publicaron en 1599 y 1604. El género continuó y evolucionó: la estructura novelesca del Lazarillo sirvió de base y tuvo su continuación en obras posteriores.

El Buscón, de Francisco de Quevedo, brilló de modo particular en varios aspectos: rompió el modelo de la novela picaresca al presentar personajes tan caricaturescos; acumuló en el texto toda la riqueza de recursos retóricos —hipérboles, antítesis, contrastes, agudezas verbales— y ofreció un tono satírico muy marcado. Mateo Alemán introdujo otras características que definieron el género: la intención moralizadora, la amargura y el sarcasmo, la actitud social crítica. El realismo del Lazarillo se transformó en una estilización, y la naturalidad lingüística dio paso a las orientaciones retóricas propias del Barroco.

Novela filosófica y alegórica: Baltasar Gracián

Baltasar Gracián, uno de los escritores más singulares de la época, es representante indiscutible de la novela alegórica y filosófica. En sus primeras obras publicó bajo seudónimo y, debido a su contexto, trató con frecuencia asuntos de carácter religioso. Su obra más célebre es El Criticón. Esta novela filosófica culmina un proceso de desmovilización iniciado en Guzmán de Alfarache —por sus digresiones morales— y continuado por El Buscón con su tratamiento caricaturesco. Gracián utilizó una estructura de novelas bizantinas para narrar el peregrinaje de sus dos protagonistas, Critilo y Andrenio.

La desnudez novelística se produce cuando los elementos realistas que configuran la novela —personajes, espacios, anécdotas— pierden su carácter meramente realista y adquieren otra dimensión: simbólica, metafórica o alegórica. En esos casos, la novela sustituye su finalidad de imitación de la vida por fines morales, éticos o didácticos.

La comedia nueva

La renovación y consolidación de la fórmula teatral barroca conocida como comedia nueva —para distinguirla de la obra teatral clásica— fue impulsada por Lope de Vega. Lope tomó conciencia de que el teatro español debía desligarse de la imitación clásica y comenzar un camino propio mediante un nuevo arte. La imitación clásica tiene dos acepciones: por un lado, se refiere al estilo mediante la imitación de los modelos y normas de la antigüedad grecolatina; por otro, al concepto aristotélico de mimesis, a la imitación de la naturaleza que se fundamenta en la verosimilitud de los hechos representados.

La habilidad de Lope de Vega fue ejemplar. Entre sus aportaciones destacan:

  • Armonizar lo aprovechable del teatro anterior con formas más libres que se apartan de las normas clasicistas.
  • Ofrecer al público un teatro cercano y familiar en asuntos y contenidos, con gran variedad de fuentes (crónicas, romanceros y tradición popular).
  • Reflejar el sentimiento monárquico, el concepto de honor, el orgullo nacional y la ortodoxia religiosa.
  • Aumentar la agilidad del movimiento escénico mediante historias dotadas de amenidad, interés y gracia.
  • Concebir la pieza teatral como un espectáculo total, con una puesta en escena en la que primaba la presencia argumental.

Renovaciones técnicas de la comedia nueva

  • Reducción de la obra a tres actos.
  • Concepción de la comedia como una intriga.
  • Transgresión de las normas clásicas.
  • Mezcla de lo trágico y lo cómico.
  • Reacción contra la unidad métrica de la obra.
  • Variedad de estrofas.
  • Decoro expresivo.
  • Estructura fija de los personajes.
  • Convergencia de la acción dramática en el sentimiento amoroso.

Tirso de Molina

Tirso de Molina fue uno de los más importantes entre los seguidores de Lope y ocupó un lugar eminente en el teatro barroco. Su amplia producción dramática se caracteriza por la variedad temática y genérica. Como fiel continuador de la comedia nueva, aportó las siguientes novedades:

  • Creador de caracteres destacados dentro del teatro español.
  • Indagación constante en el tratamiento psicológico de sus personajes.
  • Protagonismo de las mujeres heroínas mediante intensa caracterización.
  • Interés por temas teológicos, éticos y trascendentes.
  • Atención a la realidad social y religiosa de la época, aunque evitó algunos asuntos de la tradición nacional.

A desestalinización e os seus límites

Tras a morte de Stalin en 1953, comezouse a poñer en dúbida a figura do ditador e criticáronse os seus métodos, que custaran tantas vítimas.

Nikita Khrushchev (1953–1964) puxo en marcha un novo estilo de goberno que incluíu a desestalinización, é dicir, a loita contra o culto á personalidade que acompañara a Stalin. Entre as medidas que tomou destacan as seguintes:

  • A revisión crítica do pasado e do legado de Stalin, en especial da represión, da arbitrariedade e do culto á personalidade, que se pretendían alleas á construción do comunismo. En consonancia con esta nova orientación aprobouse unha amnistía para delitos políticos e iniciouse o desmantelamento do gulag.
  • Reformas económicas que, por unha banda, potenciaron o desenvolvemento tecnolóxico e científico da industria militar, nuclear e espacial e, por outra, intentaron mellorar as condicións de vida da poboación mediante a redución da xornada laboral e dos impostos, o impulso do crecemento agrario e do consumo, e un maior investimento en vivenda, educación, sanidade e cultura.
  • Unha limitada apertura en política exterior respecto das relacións económicas e culturais e do turismo. É o que se coñece como o «desxeo», que supuxo unha relaxación da censura, o impulso cultural e o debate entre as novas elites con vontade reformista.

Non obstante, os problemas en política exterior foron constantes: as protestas nos países do Leste multiplicábanse e a confrontación cos Estados Unidos acadou momentos de grande tensión. A mostra máis relevante foi a construción do muro de Berlín (1961) como resposta á fuxida cara á zona occidental da poboación do Leste.

O aparato do Partido Comunista decidiu finalmente destituír a Khrushchev e poñer freo á limitada apertura do período anterior.

6.1. A desaparición das democracias populares

A democratización do sistema comunista impulsada por Gorbachov tivo un impacto directo nos países do Leste. Estimulou a vontade de cambio político e as aspiracións nacionalistas e de separación da URSS, que xa existían nestas sociedades; todo iso agravado por un contexto de forte crise económica. A decisión de Gorbachov de non intervir e de respectar a soberanía dos países foi determinante para o triunfo destes cambios:

  • O arranque deste proceso deuse en Polonia. As folgas e protestas impulsadas por Solidarność (1988), co apoio da Igrexa católica e do Papa Xoán Paulo II, conseguiron que o goberno polaco accedese a negociar con Walesa a convocatoria de eleccións libres para xuño de 1989. Nesas eleccións o triunfo de Solidarność foi esmagador e formouse un novo goberno.
  • Tamén en Hungría o Partido Comunista e os sectores reformistas aceptaron a convocatoria de eleccións libres.
  • A caída do muro de Berlín pola presión cidadá (novembro de 1989) precipitou os acontecementos en Alemaña e abriu o camiño á reunificación do país; este feito convertiuse no símbolo da fin da Guerra Fría e a necesidade de cambio político espallouse rapidamente polo conxunto dos países do Leste.
  • En Checoslovaquia, a mobilización popular tamén foi decisiva para o triunfo pacífico da revolución.
  • Só en Romanía se produciu unha insurrección violenta que acabou co asasinato de Ceaușescu tras a represión coa que este dirixente comunista respondeu ás demandas sociais.

6.2. A desintegración da URSS

As reformas de Gorbachov provocaron o derrubamento do poder soviético en Europa do Leste e, no interior da URSS, desencadearon un imparable proceso de desintegración. As reformas económicas, aínda que necesarias, provocaron unha caída da produtividade, a suba dos prezos e o desaprovisionamento. Ademais, a cuestión nacional estalou e fíxose patente a desafección ao sistema vixente e a vontade independentista.

Gorbachov formulou un novo Tratado da Unión para constituír un conxunto de «repúblicas soberanas e iguais en dereitos». Ese tratado votouse en marzo de 1991, pero foi boicoteado polas repúblicas bálticas (Estonia, Letonia e Lituania) e por Armenia, Xeorxia e Moldavia, que desexaban acceder inmediatamente á independencia. Nas outras nove repúblicas as votacións tiveron unha elevada participación e os resultados foron favorables a continuar formando parte da Unión Soviética.

En xullo de 1990 xa se celebraran eleccións libres na Federación Rusa, a máis grande e importante da URSS, e resultara elixido presidente Boris Yeltsin. O novo dirixente propuxo cambios no sistema soviético que, na práctica, significaban a súa desaparición. A vella garda do Partido Comunista intentou, en agosto de 1991, un golpe de Estado para interromper o proceso reformista. O golpe fracasou pero reforzou as posicións radicais dos partidarios de desmantelar o aparato político soviético, con Boris Yeltsin á cabeza. Gorbachov, moi illado, procedeu á disolución do PCUS pola súa implicación no golpe.

A desintegración da URSS precipitouse: ao longo de 1991 independizáronse todas as repúblicas e formouse a Comunidade de Estados Independentes (CEI) en substitución da URSS. En decembro Gorbachov dimitiu como presidente dun Estado que deixara de existir.

Dejar un Comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *